Kennisdocument Beleid energieopslag

Samenvatting

Dit Kennisdocument Beleid energieopslag dient om gemeenten en RES-regio’s te informeren en ondersteunen bij vraagstuk­ken over energieopslag en hun rol daarin. Deze publicatie richt zich op (beleids)medewerkers van gemeenten en RES-regio’s en focust op aspecten die nu en tot circa 2030–2035 relevant kunnen zijn.

Het energiesysteem

Het Nederlandse energiesysteem wordt verduurzaamd. Daardoor wordt het energieaanbod ook steeds meer decentraal en weersafhankelijk. Hierdoor sluiten vraag en aanbod niet altijd goed op elkaar aan, en is er behoefte aan flexibiliteit in het energiesysteem, zoals energieopslag. Daarmee kunnen verschillen tussen productie en gebruik in de tijd worden overbrugd, op korte en lange tijdsschalen. Energieopslag wordt hiermee een belangrijk onderdeel van het energiesysteem, maar is geen doel op zich.

Elektriciteits- en moleculenopslag zijn onderdeel van het nationale energiesysteem, omdat vraag, aanbod en prijsvorming grotendeels plaatsvinden op nationale energiemarkten en via bovenregionale infrastructuur. Tegelijkertijd spelen decentrale opwek en energievraag een steeds belangrijkere rol, en zorgt tekort aan lokale netcapaciteit voor beperkingen. Slim gebruik van lokale energie met onder andere opslag wordt daarmee belangrijker, als optie naast netverzwaring en landelijke (financiële) prikkels.

Warmteopslag heeft met name een lokaal karakter, omdat warmte moeilijker over grote afstanden te transporteren is, en opslag daarom direct samenhangt met lokale warmtevraag, warmtebronnen en warmte-infrastructuur.

De rol van energieopslag

De rol van opslag verschilt per energiedrager. Elektriciteits­opslag is momenteel vooral gericht op flexibiliteit van korte duur (seconden, minuten, uren) in het centrale en decentrale elektriciteitssysteem. Warmteopslag heeft vooral een lokaal karakter en helpt vraag en aanbod over perioden van uren tot seizoenen op elkaar af te stemmen en duurzame warmtebron­nen beter te benutten. Bij de ontwikkeling van warmtenetten is het daarom verstandig om opslag vanaf het begin mee te nemen in het systeemontwerp. Energieopslag in moleculen, zoals waterstof en groen gas, is vooral gericht op grootschalige, langdurige opslag op specifieke (ondergrondse) locaties die zijn gekoppeld aan landelijke infrastructuur.

Naast de noodzaak van energieopslag om vraag en aanbod beter op elkaar af te stemmen en balans op het elektriciteitsnet te ondersteunen, is een belangrijk actueel thema welke bijdrage (elektriciteits)opslag kan leveren aan het verminderen van (lokale) netcongestie. Die bijdrage kan positief zijn, maar hangt sterk af van de manier waarop een opslagsysteem wordt aangestuurd en gecontracteerd. In hoofdlijnen zijn drie situaties te onderscheiden, die verder worden toegelicht in Hoofdstuk 2:

1. Congestieneutraal: opslag vergroot de bestaande piekbelasting niet. Dit kan bijvoorbeeld worden geborgd met alternatieve transportrechten, waarbij het gebruik van het net op bepaalde momenten wordt beperkt, of door opslag alleen in te zetten voor het opslaan van eigen zonne-energie en deze later zelf te gebruiken.
2. Congestieverzachtend: opslag vermindert actief de lokale piekbelasting gebaseerd op signalen van de netbeheerder en draagt daarmee bij aan het verlichten van congestie. Hier wordt actief op ingezet met nieuw beleid, via congestiemanagement zoals redispatch en capaciteitssturingscontract.
3. Congestieverergerend: opslag kan de lokale netbelasting juist vergroten wanneer zij op ongunstige momenten laadt of ontlaadt. Dit risico bestaat bijvoorbeeld bij een vast transportrecht, waarbij de batterij binnen het gecontracteerde vermogen in beginsel vrij kan laden en ontladen.

Bij congestieverzachtende inzet kan opslag relatief snel ruimte creëren op het elektriciteitsnet. Uit onderzoek blijkt echter, dat in veel situaties waarin netverzwaring mogelijk is, netverzwaring een goedkopere, robuustere en beter schaalbare oplossing is voor netcongestie.

Sturingsmogelijkheden voor gemeenten

De ontwikkeling van energieopslag zal de komende jaren sterk toenemen. Gemeenten zullen daardoor steeds vaker te maken krijgen met initiatieven voor energieopslag en vraagstukken rond vergunningverlening en ruimtelijke inpassing.

Op grond van de Omgevingswet beschikken gemeenten over bevoegdheden op het gebied van onder meer ruimtelijke ordening en milieu. Vanuit deze bevoegdheden kunnen zij voorwaarden stellen aan de ruimtelijke inpassing en de milieueffecten van energieopslagsystemen.

De Energiewet begrenst echter de mogelijkheden van gemeenten om vanuit energetische belangen te sturen op elektriciteits- en gasopslag. Decentrale overheden zijn in beginsel niet bevoegd om vanuit het belang van de energie­voorziening zelfstandig regels te stellen aan deze vormen van opslag.

De Rijksoverheid werkt momenteel aan nadere regelgeving die meer duidelijkheid moet geven over de situaties waarin decentrale overheden bij elektriciteits- en gasopslag wél vanuit het belang van de energievoorziening mogen sturen.

Samenwerking kan elektriciteitsopslagprojecten versnellen

De gemeente beoordeelt energieopslagprojecten onder meer op hun ruimtelijke inpassing en aan de hand van de regels uit het omgevingsplan. De netbeheerder beoordeelt (vaak parallel) op basis van een projectaanvraag of er voldoende transportcapaciteit beschikbaar is en welke afspraken nodig zijn over het gebruik van het elektriciteitsnet.

Een initiatiefnemer is voor de realisatie van elektriciteitsopslag afhankelijk van besluiten van beide partijen. Omdat er geen vaste volgorde voor deze besluitvorming bestaat, kan in de praktijk onduidelijkheid ontstaan en kan de realisatie vertraging oplopen.

Daarnaast speelt ook dat gemeentelijk beleid, de samenwerking tussen een gemeente en netbeheerder en de werkwijze van netbeheerders verschillen per gemeente. Ook dit kan tot onduidelijkheid leiden en tot uiteenlopende eisen en procedures.

Vroegtijdig en structureel overleg tussen de gemeente en netbeheerder helpt om rollen te verduidelijken, knelpunten tijdig te signaleren en vertraging bij de realisatie van projecten te beperken. Daarnaast kan onderlinge afstemming tussen gemeenten, bijvoorbeeld op RES-regioniveau, bijdragen aan uniformer gemeentelijk beleid. Hierdoor ontstaat meer duidelijkheid voor initiatiefnemers, wat de realisatie van energieopslagprojecten kan versnellen.

Rolneming van de gemeente bij energieopslag

Voor de gemeentelijke rolneming bij energieopslag zijn grofweg twee momenten te onderscheiden:

1. Visievorming op het toekomstige lokale energiesysteem.
2. Betrokkenheid bij individuele energieopslagprojecten.

Een visie helpt gemeenten om vooraf te bepalen op welke locaties en onder welke voorwaarden energieopslag-initiatieven wel of niet wenselijk zijn. Om dergelijke beleidskeuzes juridisch te laten doorwerken bij de beoordeling van concrete initiatieven en vergunningaanvragen, moeten relevante uitgangspunten worden verankerd in het omgevingsplan. Een gemeente kan een vergunning immers alleen weigeren of hieraan voorwaarden verbinden als daarvoor een juridische grondslag bestaat. Het is daarom verstandig om beleidskeuzes tijdig te maken en waar nodig juridisch te borgen.

Bij concrete initiatieven voor energieopslag kan de gemeente sturen via haar publiekrechtelijke bevoegdheden voor de fysieke leefomgeving, waaronder ruimtelijke ordening, milieu en veiligheid. Ook kunnen gemeenten via hun grondbeleid en andere privaatrechtelijke instrumenten invloed uitoefenen op de locatiekeuze en ruimtelijke inpassing van energieopslag.

Daarnaast kan zij een regisserende, faciliterende, stimulerende en informerende rol vervullen. Zo kan de gemeente initiatiefnemers en netbeheerders bij elkaar brengen, kansrijke projecten ondersteunen en bewoners informeren. Op die manier kan de gemeente bevorderen dat energieopslag wordt ontwikkeld op locaties en onder voorwaarden die aansluiten bij de lokale ruimtelijke en energetische opgaven.

Inleiding

Aanleiding

Het energiesysteem in Nederland wordt verduurzaamd. Steeds meer elektriciteit wordt geproduceerd door decentrale wind- en zonne-energie in plaats van centrale gas- of kolencentrales. Gebruik van aardgas wordt vervangen door nieuwe technieken, zoals groen gas of lokale warmtenetten. Door het veranderende energiesysteem ontstaan er momenten met overschotten aan energie en momenten waarin de productie van duurzame energie onvoldoende is voor de vraag. Daarom zijn technieken nodig om energie tijdelijk op te slaan en op andere momenten weer vrij te geven.

Op lokaal niveau is de energietransitie in volle gang. Zo leggen de realisatie van duurzame opwek en nieuwe infrastructuur beslag op ruimte en zorgt netcongestie voor belemmeringen bij woningbouw, bedrijven en realisatie van hernieuwbare opwek.

De verduurzaming leidt ook tot een groei van energieopslag zoals batterijen, warmtebuffers bij een warmtenet, of pilots met opslag van waterstof. Deze technieken ondersteunen bij het opslaan van energie over uren tot seizoenen, en waarborgen dat het energiesysteem altijd in balans is. Gemeenten moeten daarbij keuzes maken over ruimtelijke inpassing, vergunningverlening en veiligheid. Dit kennisdocument geeft inzichten in de mogelijke rol van opslag in het energiesysteem en de rol van de gemeenten en RES-regio’s.

Doel

Het doel van het Kennisdocument en de Factsheets is om gemeenten en RES-regio’s te informeren en ondersteunen bij vraagstukken rond energieopslag en hun rol daarin. De publicatie richt zich op gemeentelijke (beleids)medewerkers op het gebied van energie, ruimtelijke ordening en milieu, en op RES-regio’s.

Afbakening

De set aan documenten bieden informatie over energieopslag. Het heeft niet het karakter van een onderzoeksrapport of handreiking. De focus ligt op opslagtechnieken die nu en tot circa 2030–2035 relevant kunnen zijn. De informatie omvat actuele ontwikkelingen en technische hoofdlijnen, maar geen detailontwerpen of project specifieke dimensionering.

Omdat energieopslag een dynamisch werkveld is, zijn de documenten niet alles omvattend. Om ook op langere termijn bruikbaar te blijven, ligt de nadruk op structurele aandachtspunten en afwegingsprincipes.

Het gaat nadrukkelijk om opslagtechnieken, en niet om technieken voor conversie of vraagsturing. Conversie betekent het omzetten van één energiedrager naar een andere energiedrager, zoals de productie van waterstof met behulp van elektriciteit via een elektrolyser. Vraagsturing betekent het verplaatsen van energievraag, bijvoorbeeld slim laden van een elektrische auto. Alhoewel dit ook belangrijke onderdelen zijn voor flexibiliteit in het energiesysteem vallen ze buiten de scope van dit Kennisdocument.

1 Het energiesysteem

Bestaand elektriciteitssysteem: productie en transport

Het elektriciteitssysteem bestaat uit elektriciteitsproductie en transport via het elektriciteitsnet. Het systeem was vooral centraal: grote centrales produceren elektriciteit voor alle woningen en bedrijven. Door verduurzaming wordt een steeds groter gedeelte decentraal: lokale elektriciteitsproductie wordt steeds meer lokaal gebruikt en opgeslagen.

Productie en balancering: Vraag en aanbod moeten in het elektriciteitssysteem iedere seconde in balans zijn. Zelfs kleine verstoringen in de balans leiden tot stroomuitval, als ze niet snel gecorrigeerd worden. Dit is anders dan bij bijvoorbeeld het net voor gas of drinkwater, waar onbalans veel minder snel tot problemen leidt, omdat fluctuaties in de druk mogelijk zijn.

Deze balans is ook op langere tijdsschalen (uren, dagen, jaren) van belang. De elektriciteitsmarkt zorgt ervoor dat deze balans ontstaat. TenneT is verantwoordelijk voor de voorzieningszekerheid van elektriciteit en de handhaving van het evenwicht tussen vraag en aanbod op het net (de zogeheten ‘energiebalans’). Grote centrales waren in grote mate verantwoordelijk voor het waarborgen van deze balans. Energieopslag neemt steeds meer die rol over voor de balancering, die nodig is binnen één dag. Een toelichting over de elektriciteitsmarkten volgt in Hoofdstuk 2.

Het elektriciteitsnet transporteert elektriciteit van gebied naar gebied. Er is voldoende capaciteit nodig op elk netvlak om elektriciteit te kunnen transporteren. De relevante netvlakken zijn:

1. Bovengrondse en ondergrondse hoogspanningskabels en -lijnen transporteren elektriciteit uit elektriciteits­centrales en het buitenland naar zeer grote energieafnemers of de regionale netten. Deze hoogspanningskabels zijn eigendom van TenneT.
2. HS/MS-stations, ook wel onderstations genoemd, zetten deze hoogspanning om naar middenspanning. Middenspanningsnetten transporteren elektriciteit naar grote organisaties en lokale wijknetten. HS/MS-stations en het middenspanningsnet zijn eigendom van de regionale netbeheerder, zoals Liander, Enexis en Stedin.
3. MS/LS-stations (transformatorhuisjes) in wijken en buurten zetten middenspanning om naar laagspanning die wordt geleverd aan huishoudens en (kleinere) bedrijven. Ook deze stations en de laagspanningsnetten zijn eigendom van de regionale netbeheerder.

Meer lezen over de werking van het elektriciteitsnet? Zie het basisdocument over energie-infrastructuur.

Bestaande gasvoorziening

Gasunie beheert het landelijke hogedruknet, dat gas vanaf binnenlandse productie, grensverbindingen, LNG-terminals en opslaglocaties door het land transporteert. Door de afname van de Nederlandse gaswinning wordt een groot deel van het aardgas inmiddels geïmporteerd, via pijpleidingen en als vloeibaar aardgas. Vanuit het landelijke hoofdnet vertakt de infrastructuur zich naar regionale transportnetten en vervolgens naar de fijnmazige distributienetten die huishoudens en bedrijven bedienen. Het gasnet heeft een bufferfunctie: bij een overschot kan gas in de leidingen worden samengeperst. Daarnaast is het gasnet ook nog verbonden met centrale seizoensopslaglocaties.

Warmte: een decentraal systeem

In het huidige energiesysteem wordt warmte grotendeels voorzien met aardgas, waardoor grootschalige duurzame warmteproductie en -opslag nog beperkt zijn. In het nieuwe energiesysteem neemt het gebruik van duurzame warmtebronnen, zoals geothermie en restwarmte, voor warmtenetten en de industrie toe. Aangezien warmte moeilijk over lange afstanden te transporteren is, zijn warmtesystemen vrijwel altijd lokaal. Warmteopslag helpt daarbij om het moment van productie en gebruik beter op elkaar af te stemmen. Meer informatie over warmtebronnen en warmtenetten zijn te vinden in de Factsheet Warmteopslag en de RES & NPLW Factsheet Warmte.

Het nieuwe energiesysteem

Met de overstap op hernieuwbare energie verandert het energiesysteem: er vindt een overgang plaats van een centraal energiesysteem naar een combinatie van centraal- en decentraal energiesysteem. Daarbij wordt voor steeds meer activiteiten (rijden, verwarmen, productie) gebruik gemaakt van elektriciteit. Wind- en zonne-energie leiden tot pieken en dalen in de stroomproductie. Ook wordt elektriciteit en groen gas op andere plekken in het net geproduceerd, namelijk veelal decentraal. Dit zorgt ervoor dat inwoners en bedrijven in staat zijn om hun eigen energie op te wekken en zelf slim te gebruiken, eventueel in combinatie met energieopslag. Dit zorgt ervoor dat op decentraal niveau niet alleen meer consumenten zijn, maar ook producenten. Lokale elektriciteitsproductie draagt bij aan landelijke doelstelling en zorgt voor financiële voordelen voor bijvoorbeeld inwoners.

Zowel vraag en aanbod van elektriciteit nemen dus toe in het nieuwe energiesysteem, maar opwek- en verbruiksprofielen sluiten niet perfect op elkaar aan. Het nieuwe energiesysteem moet hier rekening mee houden. Op momenten met weinig wind en zon is het nodig om snel extra elektriciteit te kunnen produceren of leveren. Op winderige en zonnige dagen willen we het overschot van elektriciteit benutten. Dit vraagt om een mix van vraagsturing op centraal en decentraalniveau, slim omgaan met het (lokale) aanbod en elektriciteitsnet, kortetermijnopslag en langetermijnopslag.

Warmte vormt ook een belangrijk onderdeel van het nieuwe energiesysteem. Voor duurzame warmtebehoefte zal een gedeelte van de gebouwde omgeving in Nederland aangesloten worden op een warmtenet. Verder zullen veel gebouwen elektrisch verwarmd worden, met name met warmtepompen.

In het nieuwe energiesysteem zal waterstof in Nederland geproduceerd worden, bijvoorbeeld via elektrolyse, en geïmporteerd worden. Het Waterstofnetwerk Nederland zal productie- en importlocaties verbinden met industriële clusters en opslaglocaties, en zal aansluiten aan op waterstofnetwerken in omringende landen. Het netwerk zal grotendeels bestaan uit oude gasleidingen die kunnen worden omgebouwd voor waterstoftransport. Daarnaast wordt groen gas lokaal geproduceerd uit (reststromen) van biomassa, en zal mogelijk ook geïmporteerd worden. Dit groen gas kan gebruikt worden in sectoren die anders moeilijk verduurzaamt kunnen worden.

NP RES heeft de verandering van het energiesysteem in deze video uitgelegd:

Daarnaast is in september 2026 de herijkte visie van het Rijk gepubliceerd in het Nationaal Plan Energiesysteem, zie ook Hoofdstuk 3.

Voor een overzicht van het ruimtebeslag per onderdeel en de samenhang in het energiesysteem, zie Het energiesysteem ruimtelijk in beeld.

Voor meer informatie over het Waterstofnetwerk Nederland, zie Waterstofnetwerk Nederland › Gasunie & en voor meer informatie over de warmtetransitie, zie NPLW.

Samenhang elektriciteit, warmte en moleculen in het nieuwe energiesysteem

In het nieuwe energiesysteem vormt elektriciteit steeds meer de basis, omdat een groot deel van de duurzame energieproductie uit zon en wind elektrisch is. Via conversie kan elektriciteit worden omgezet in warmte (Power-to-Heat) of waterstof waardoor energie ook voor andere toepassingen en over langere perioden beschikbaar blijft. Groen gas zal als vervanging van aardgas ook een rol spelen in het nieuwe energiesysteem, waarbij de bestaande gasinfrastructuur kan worden benut. Opslag is daarbij belangrijk om overschotten en tekorten in de tijd te overbruggen en de verschillende energiemodaliteiten met elkaar te verbinden: elektriciteitsopslag ondersteunt vooral de korte termijn, terwijl warmteopslag en energieopslag in moleculen ook geschikt zijn voor langere perioden en seizoensverschillen.

Netcongestie: onvoldoende capaciteit op het elektriciteitsnet, balanceren vraag en aanbod

Het elektriciteitsnet heeft een beperkte capaciteit, die bepaald wordt door de bestaande infrastructuur (kabels, transformatoren, onderstations). Er is sprake van netcongestie als de vraag naar transport van elektriciteit op een bepaald moment en op een bepaalde locatie groter is dan de beschikbare transportcapaciteit van het net. Oftewel: er zijn meer elektriciteitsstromen dan de lokale infrastructuur op dat moment kan vervoeren.

Op het elektriciteitsnet kan zowel afnamecongestie als teruglevercongestie optreden. Afnamecongestie ontstaat wanneer er op piekmomenten onvoldoende netcapaciteit beschikbaar is om elektriciteit aan gebruikers te leveren. Teruglevercongestie ontstaat wanneer het net onvoldoende capaciteit heeft om lokaal opgewekte elektriciteit af te voeren.

Netcongestie kan plaatsvinden op alle netniveaus. Eigenaren van de netten zijn verantwoordelijk om knelpunten op te lossen: TenneT is verantwoordelijk voor het hoogspanningsnet en regionale netbeheerders voor de lokale netten (midden- en laagspanning).

De capaciteit van het huidige net is op veel plekken niet toereikend voor de verwachte toename van elektriciteitsvraag en -aanbod. Het bestaande net wordt daarom grootschalig verzwaard, en tegelijkertijd moeten we slimmer omgaan met het net: door elektriciteit lokaler te gebruiken of slimmere afspraken te maken over wanneer elektriciteit op het net wordt ingevoerd of afgenomen. Opslag kan zorgen voor minder fluctuaties in de vraag en het aanbod van elektriciteit. Hiermee kan het elektriciteitsnet optimaler worden benut en worden de pieken en dalen afgevlakt. In het volgende hoofdstuk wordt verder ingegaan op de verschillende functies van energieopslag en (nieuwe) mogelijkheden voor slimme inzet hiervan, zoals congestiemanagement en alternatieve contracten.

Meer lezen

4. Voor meer informatie over netcongestie, zie Wat is netcongestie? | Netbeheer Nederland
5. Een kaart met de huidige congestiegebieden in Nederland staat op https://capaciteitskaart.netbeheernederland.nl/
6. Voor meer inzicht in de ruimtelijke impact van het energiesysteem, zie Het energiesysteem ruimtelijk in beeld

2 De rol van energieopslag

In dit hoofdstuk gaan we in op de rol van energieopslag in het energiesysteem. We behandelen dit achtereenvolgens voor elektriciteit (Paragraaf 2.1), warmte (Paragraaf 2.2) en moleculen (Paragraaf 2.3). Voor alle vormen geldt dat opslag helpt om vraag en aanbod op elkaar af te stemmen achter-de-meter en op het elektriciteitsnet. Elektriciteitsopslag ondersteunt vooral de korte termijn, terwijl warmteopslag en opslag in moleculen ook geschikt zijn voor langere perioden en seizoensverschillen. Opslag is zowel nodig op decentrale als centrale schaal; grootschalige centrale opslag kan goedkoper zijn vanwege de grote schaal om te realiseren. Decentrale opslag kan extra lokale kansen kennen. Zoals hiervoor uitgelegd, zal warmteopslag met name lokaal plaatsvinden.

In de drie Factsheets wordt verder ingegaan op de technieken en overkoepelende aspecten voor die technieken, zoals businesscase, eigenaarschap, stakeholders en vergunningen. De functies van elektriciteitsopslag in relatie tot netcongestie en nieuwe ontwikkelingen op dit gebied worden hier uitgebreid behandeld.

De samenwerking tussen een gemeente en netbeheerder en de verschillende bevoegdheden worden toegelicht in Hoofdstuk 4.

2.1 Functies van elektriciteitsopslag en nieuwe ontwikkelingen

Energieopslag heeft verschillende functies. Een eerste functie is om elektriciteit elk moment in balans te houden, zo niet, dan kan dit leiden tot knipperende lampen en mogelijk stroomuitval. Dit wordt geregeld via verschillende elektriciteitsmarkten. Opslagsystemen kunnen op deze markten acteren en zo het systeem in balans houden. Vroeger kon de productie van elektriciteit zich aanpassen aan hoeveel er verbruikt werd. Doordat elektriciteitsproductie steeds meer gebaseerd wordt op zon en wind, wordt het belangrijker om stroom te verbruiken als dat voorradig is en wordt opslag ook belangrijker.[1] Vaak zijn opslagsystemen op meerdere markten actief.

Daarnaast zijn er ook functies die een opslagsysteem kan vervullen, die niet direct aan een elektriciteitsmarkt gekoppeld zijn. Dit kan bijvoorbeeld gaan om lokaal energie opslaan en gebruiken, en op die manier energie niet via energiemarkten in te kopen. Ook wordt de inzet van batterijen voor congestie steeds belangrijker.

Hoe een opslagsysteem wordt ingezet is aan de eigenaar, bijvoorbeeld een commerciële partij. Op grond van de Energiewet mogen netbeheerders in beginsel geen elektriciteitsopslagfaciliteiten bezitten, ontwikkelen, beheren of exploiteren. Voor de ontwikkeling en exploitatie van opslag zijn daarom in principe marktpartijen nodig, behoudens specifieke uitzonderingen waarvoor de ACM toestemming kan verlenen.

Voor een gemeente kan het nuttig zijn om een globaal inzicht te hebben in de verschillende functies die elektriciteitsopslag kan hebben, aangezien ze gekoppeld zijn aan verschillende verdienmodellen. Hierdoor ontstaat meer inzicht in welke rol energieopslag speelt.

Batterijen kunnen verschillende functies en markten combineren, zelfs binnen één kwartier. De volgende functies zijn mogelijk voor elektriciteitsopslag:

1. Arbitrage is het goedkoop inkopen en duur verkopen van elektriciteit. Dit komt overeen met inkopen op momenten van overvloed en verkopen op een moment van schaarste. In de praktijk doet een opslagsysteem dit door bijvoorbeeld op te laden op een zonnige middag en te ontladen in de avond. Arbitrage wordt zowel voor laden als ontladen gestimuleerd door de elektriciteitsprijs, zowel per uur (‘day-aheadmarkt’) als per kwartier (‘intra-daymarkt’). Opslagsystemen laden dan op bij een lage prijs of bij productie van eigen zonne-energie en ontladen bij een hoge prijs. Zo helpen ze vraag en aanbod in balans te brengen.
2. Netbalancering om de netfrequentie op precies 50 Hz te houden. TenneT is hiervoor eindverantwoordelijk, en kan bijvoorbeeld balanceringsvermogen inkopen. In vaktermen wordt netbalancering geregeld via de FCR, aFRR, mFRR en passieve onbalans. Voor meer informatie, zie deze uitleg van Tennet.
3. Back-upvermogen voor langdurige tekorten wordt nu vooral geleverd door fossiele centrales, maar kan ook geleverd worden door langdurige opslag, zoals valmeren en conversie naar waterstof. Hiervoor bestaat momenteel geen losse markt, een toekomstige capaciteitsmarkt zou dit wel zijn.
4. Congestiemanagement (redispatch) is een dienst voor het elektriciteitsnet, en dus niet voor balancering van vraag en aanbod. Het omvat het tijdelijk aanpassen van elektriciteitsverbruik of -levering om overbelasting van elektriciteitskabels en transformatoren te helpen voorkomen. Hierover maken netbeheerders afspraken met klanten, waardoor het elektriciteitsnet op drukke momenten kan worden ontlast. Voor congestiemanagement zijn verschillende instrumenten, die toegelicht worden in de paragraaf over congestieverzachtende inzet.
5. Oplossing achter-de-meter: Batterijen kunnen daarnaast achter-de-meter ingezet worden. Dit kan bijvoorbeeld in een woning (thuisbatterij), bij bedrijven of woningbouwprojecten. Batterijen kunnen daarmee in de vraag naar elektriciteit voorzien bij de piek elektriciteitsvraag, bijvoorbeeld als de netaansluiting te klein is. Daarnaast kan het ingezet worden om eigen geproduceerde duurzame energie op te slaan, of te laden op goedkope momenten van de elektriciteitsmarkt. Er wordt gewerkt aan contractuele energiehubs waarin energieopslag achter-de-meter voor meerdere aansluitingen ingezet kan worden, zoals energiehubs en energiegemeenschappen.

Netbelancering is over het algemeen de meest rendabele businesscase, dit is dus een nationale rol van energieopslag. Lokale opslag van elektriciteit en arbitrage is nu vaak nog niet rendabel; de kosten zijn hoger dan de baten. De inzet van batterijen voor congestie wordt financieel steeds aantrekkelijker, onder andere doordat de netbeheerder met nieuwe contracten meer vergoeding betaalt.

Effect van elektriciteitsopslag op netcongestie

Netcongestie wordt uitgelegd in Hoofdstuk 1.

Elektriciteitsopslag kan verschillende effecten hebben op netcongestie, afhankelijk van wanneer stroom wordt geladen en ontladen. We noemen dit congestieverergerend, congestieneutraal (geen negatief, geen positief effect) of congestieverzachtend.

Dat elektriciteitsopslag verschillende effecten kan hebben op congestie komt doordat de commercieel aantrekkelijkste inzet van een energieopslag niet samen hoeft te vallen met wat op een specifieke locatie gunstig is voor het elektriciteitsnet. Welk congestie-effect elektriciteitsopslag heeft wordt voornamelijk bepaald door het type transportrecht en het contract dat afgesloten wordt met de netbeheerder. Dit geldt zowel voor standalonebatterijen en batterijen achter-de-meter in combinatie met elektriciteitsopwek of -vraag, het type contracten met de netbeheerder zal wel per project verschillen.

Deze situaties worden in de volgende paragrafen toegelicht. Voor de begrijpelijkheid lichten we eerst toe waarom batterijen congestie soms erger kunnen maken, en vervolgens hoe batterijen congestieneutraal en congestieverzachtend gerealiseerd kunnen worden.

In congestiegebieden geldt sinds 1 januari 2026 het prioriteringskader. Voor het verdelen van schaarse transportcapaciteit op de wachtrij wordt het prioriteringskader getoetst. Indien het opslagsysteem aantoonbaar in de categorie congestieverzachters valt, dan kan deze in aanmerking komen voor prioriteit bij het toekennen van schaarse transportcapaciteit in het congestiegebied. De congestieverzachtende inzet wordt geborgd met congestiemanagement, zoals in een volgende paragraaf verder uitgelegd wordt.

Congestieverergerend: vast transportvermogen

Als een elektriciteitsopslagsysteem een regulier, vaste (ook wel firm genoemd) transportcapaciteit heeft, zijn er geen beperkingen en kan het opslagsysteem elk moment stroom van het net afnemen en terugleveren. Hiervoor wordt ook het volle transporttarief betaalt. Batterijen kunnen de congestie op het net vergroten, doordat bijvoorbeeld thuisbatterijen bij landelijke goedkope prijzen stroom van het net af kunnen nemen midden op de avond en daarmee de pieken op het lokale net kunnen vergroten. De kans dat dit gebeurt is klein, maar komt wel voor waardoor de netbeheerder er rekening mee moet houden.

Dit speelt met name bij bestaande aansluitingen bij huishoudens, bedrijven, hernieuwbare opwek of al gerealiseerde standalone-batterijprojecten. Doordat er geen beperkingen zijn voor het afnemen en terugleveren van elektriciteit, kan het opslagsysteem potentieel netcongestie veroorzaken. Vanwege dit risico houden de netbeheerders er in hun netanalyse rekening mee dat een opslagsysteem met vaste transportcapaciteit de netcapaciteit op piekmomenten kan gebruiken.

Wanneer er geen congestie is of door netuitbreiding nieuwe transportcapaciteit beschikbaar komt, wordt de resterende capaciteit aan de aanvragen (of wachtrij) toegekend. Netbeheerders mogen hierbij geen onderscheid maken tussen bijvoorbeeld een batterij of een school De exploitant van een batterijproject zal een afweging maken tussen een firm netcontract of alternatief transportrecht (congestieneutraal). Dit zal per project en landelijke of regionale netbeheerder verschillen, ook beïnvloed door de ontwikkeling van type netcontracten. In die situatie is het met de huidige wet- en regelgeving dus niet mogelijk om congestieneutrale inzet van nieuwe elektriciteitsopslagprojecten te borgen.

Congestieneutraal: alternatieve transportrechten en congestiemanagement

Congestieneutraal realiseren van opslagprojecten kan door alternatieve transportrechten of de inzet van congestie­management (wordt uitgebreider uitgelegd bij congestieverzachtende inzet).

Alternatieve transportrechten betekent dat partijen (vrijwillig) afzien van een vast transportvermogen. Zij sluiten een contract waarin opgenomen staat wanneer zij het net niet gebruiken, om zo het verhogen van de piekbelasting te voorkomen. Nadat lokaal netverzwaring is toegepast, dragen alternatieve transportrechten eraan bij dat het net efficiënter gebruikt wordt.[2] Met een alternatief transportrecht is transport van vermogen niet elk moment mogelijk, op sommige momenten mag geen elektriciteit uitgewisseld worden met het net. Hiervoor gelden ook gereduceerde transporttarieven. Met alternatieve transportrechten is congestieneutraal aansluiten van energieopslag mogelijk, aangezien met dit type transportrecht gewaarborgd wordt dat energieopslag de piekbelasting niet vergroot.

Alternatieve transportrechten zijn mogelijk binnen en buiten congestiegebieden en gelden voor onbepaalde tijd, dus ook na netcongestie. Een aangeslotene kan wel als congestiebeperkingen voorbij zijn een aanvraag doen om het alternatieve transportrecht om te zetten naar vast transportrecht.

Er zijn verschillende vormen van alternatieve transportrechten, namelijk:

1. Tijdsduurgebonden transportrecht (TDTR) geeft transportrecht voor minimaal 85% van de tijd. TDTR is alleen te contracteren op het hoogspanningsnet. Het beschikbare TDTR-vermogen is afhankelijk van de restruimte van het net en is hierdoor niet oneindig.
2. Tijdsblokgebonden transportrecht (TBTR) wordt ook wel blokstroom genoemd en kan alleen gebruikt worden gedurende bepaalde blokken van tijd. Momenteel bieden netbeheerders alleen een blok van 00:00-06:00 aan. De beschikbaarheid van TBTR-vermogen is afhankelijk van de ruimte op het net gedurende het tijdsblok. TBTR is (nog) niet beschikbaar voor invoeding.
3. Volledig variabel transportrecht (VVTR). Dit transportecht kan alleen gebruikt worden op de momenten dat er genoeg ruimte is in het net. VVTR is tot 2029 waarschijnlijk nog niet functioneel beschikbaar en zal vervolgens alleen beschikbaar binnen congestiegebieden zijn.

Via congestiemanagement kan de netbeheerder flexibiliteit inkopen bij aangeslotenen. Dit kan daarom ook bij batterijen achter-de-meter. Voor kleine partijen, zoals huishoudens met thuisbatterijen, zal dat via de energieleverancier lopen. Zowel congestiemanagement als de inkoop van lokale flex werken op die manier. Via die contractuele afspraken kan ook gewaarborgd worden dat batterijen congestieneutraal acteren, en waar mogelijk ook congestieverzachtend. Alternatieve transportrechten zijn complexer voor batterijen achter-de-meter omdat er dus verschillende energievragers aanwezig zijn.

De inzet van batterijen achter-de-meter kan congestieneutraal zijn, afhankelijk of en hoe er daarnaast geacteerd wordt op de energiemarkten. Met proposities rond lokaal opslaan van zonne-energie (individueel of collectief in energiegemeenschap of energiehub) zal dit vaak congestieneutraal zijn.

Voor een uitgebreide uitleg zie Overzicht netcongestiemaatregelen ACM en uitleg alternatieve transportrechten van Netbeheer Nederland.

Congestieverzachten: congestiemanagement

In congestiegebieden kunnen congestieverzachters voorrang krijgen op de wachtrij. Congestieverzachters zijn projecten die directe ruimte op het elektriciteitsnet maken, bijvoorbeeld een batterij onder bepaalde voorwaarden. Doordat deze projecten de piekbelasting verlagen, kunnen ook andere projecten op de wachtlijst aangesloten worden in gebieden met netcongestie.

Om congestie actief te verhelpen kan de netbeheerder diensten inkopen bij bestaande of nieuwe partijen met flexibel vermogen, zoals een batterij of e-boiler, voor congestie via:

• Congestiemanagement: De netbeheerder koopt flexibiliteit in via congestiemanagement (redispatch), of sluit een contract zoals een capaciteitssturingscontract (CSC). Het opslagsysteem draagt dan bij aan het verlagen van de piekbelasting op het net. In de volgende paragraaf gaan we verder in op congestiemanagement.
• Regionale tenders voor flexibele inzet kunnen ervoor zorgen dat regionale wachtrijen voor een aansluiting korter worden, zie ook Aansluitoffensief (pagina 18).

(Bestaande) energieopslagsystemen (en andere vormen van flexibiliteit) kunnen met bovengenoemde manier bijdragen dat meer partijen op korte termijn aangesloten kunnen worden op het net. Op lange termijn kan netverzwaring hierdoor later of minder nodig zijn.

De mate van congestieverlichting door energieopslag hangt wel af van de lokale situatie op het net, bijvoorbeeld hoeveel uren de piekbelasting duurt. Batterijen zijn effectief voor congestieverzachting wanneer congestie slechts gedurende een beperkt aantal uren achter elkaar optreedt. In het algemeen geldt dat netverzwaring de meest kostenefficiënte structurele oplossing is voor netcongestie (Ecorys, 2025). Energieopslag kan daarentegen wel sneller gerealiseerd worden, waardoor netcongestie verlicht wordt en nieuwe aansluitingen wel gerealiseerd kunnen worden.

Uitleg congestiemanagement

Voor het inkopen van flexibiliteit voor congestieverzachting met meer zekerheid voor marktpartijen en netbeheerder, is er sinds kort een capapciteitssturingscontract (CSC) afgesloten. Met dit type alternatief contract spreken de netbeheerder en de partij af dat de partij extra stroom levert als er netcongestie voor afname is. Het centrale idee is dus dat de batterij niet alleen zijn eigen pieken reduceert, maar ook actief de pieken op het net verlaagt. De capaciteitssturingcontracten zijn er pas sinds relatief korte tijd. Voor batterijexploitant zijn deze contracten financieel interessant en voor de netbeheerders vanwege het positieve congestie-effect. Er wordt dan ook een groei van deze contracten voorzien.

Binnen congestiemanagement is redispatch daarnaast een van de mogelijkheden voor de netbeheerder om netcongestie te verminderen. Bij redispatch kunnen beheerders van opslagsystemen via het GOPACS-platform aanbieden om de netbeheerder te helpen bij congestieproblemen, door op afspraak op te laden of juist te ontladen. Het gaat hierbij om flexibel vermogen op de dag zelf, op een bepaald tijdslot en locatiegebonden. Er geldt een minimaal flexibel vermogen van 100 kW. De netbeheerder stelt hier een vergoeding tegenover. Op het platform concurreren opslagbeheerders met bedrijven die via ditzelfde platform aanbieden om hun productieprocessen tijdelijk af te schakelen. Het voordeel van redispatch is dat snel capaciteit vrijkomt waar het knelt. En voor partijen met flexibel vermogen ontstaat zo een extra route om hier waarde uit te halen, naast andere elektriciteitsmarkten. Een nadeel van redispatch is dat opslagexploitanten hun flexibiliteit ook op andere elektriciteitsmarkten kunnen aanbieden. Wanneer zij daar een hogere opbrengst verwachten (mede doordat de vergoedingsmogelijkheden voor congestiemanagement begrensd zijn) zullen zij eerder voor die markt kiezen. Die commerciële inzet hoeft niet aan te sluiten op het lokale netknelpunt en kan de congestie op sommige momenten zelfs verergeren. Er wordt nu aan gewerkt om congestiemanagement ook mogelijk te maken met groepen van kleinere energieopslagsystemen, zoals thuisbatterijen. Een aggregator zal dan deelnemen met een groep van bijvoorbeeld thuisbatterijen, zoals via de inkoop via energieleveranciers van flexibiliteit bij huishoudens.

Voor meer praktijkvoorbeelden rondom congestiemanagement, zie:

• Liander | Systeembatterij van Energeion in Kootwijkerbroek helpt het elektriciteitsnet slimmer te benutten
• Regionale EnergieStrategie | Batterij in Oosterhout krijgt eerste contract als congestieverzachter in Nederland
• Enexis Netbeheer | Hoe werkt congestiemanagement in de praktijk?
• Solar & Storage Magazine | Liander start aansturing zonnepark Ureterp via capaciteitssturingscontract
• De inkoop via energieleveranciers van flexibiliteit bij huishoudens

Deze infographic van Netbeheer Nederland toont een overzicht van congestiemanagement en de verschillende fases: Netbeheer Nederland | Zo werkt congestiemanagement

Tijdsafhankelijke nettarieven

Naast de huidige mogelijkheden via congestiemanagement om het net slimmer te benutten, zijn netbeheerders en de ACM ook bezig met de ontwikkeling van tijdsafhankelijke nettarieven. Dit houdt in dat het gebruik van het elektriciteitsnet niet op ieder moment evenveel kost. Tijdens drukke uren geldt een hoger tarief en tijdens rustige uren een lager tarief. Dit tarief zal van tevoren bekend zijn en vaststaan voor een geheel jaar. Dit stimuleert flexibel verbruik, zoals het laden van batterijen en elektrische voertuigen, te verschuiven naar momenten waarop meer netcapaciteit beschikbaar is. Daarmee kunnen pieken in de netbelasting worden beperkt en kan het bestaande net efficiënter worden benut. Tijdsafhankelijke nettarieven gelden momenteel al voor grootverbruikers op het hoogspanningsnet van Tennet. Voor grootverbruikers aangesloten bij de regionale netbeheerders wordt momenteel voorbereid dat dit mogelijk in 2028 ook zal gelden. Voor grootverbruikers aangesloten bij de regionale netbeheerders wordt momenteel voorbereid dat dit mogelijk in 2028 ook zal gelden (ACM, 2026). Voor kleinverbruikers (waar huishoudens onder vallen) worden ook voorbereidingen getroffen, en naar verwachting van de ACM zal dit in 2029 worden ingevoerd (ACM, 2026).

2.2 Functies van warmteopslag

Warmteopslag maakt het mogelijk om lokaal geproduceerde warmte op te slaan, zodat deze beschikbaar is wanneer de vraag naar warmte hoger of het aanbod van warmte lager is. Deze behoefte speelt in verschillende sectoren, waardoor warmteopslag onder meer wordt toegepast in individuele woningen en gebouwen, collectieve systemen zoals warmtenetten, en in de glastuinbouw en industrie.

Afhankelijk van de techniek kan warmte gedurende enkele uren, dagen of een volledig seizoen worden opgeslagen. Functies van warmteopslag zijn het opvangen van pieken in de warmtevraag, seizoensopslag en het beter benutten van duurzame bronnen zoals aquathermie, geothermie, restwarmte en zonthermie, waardoor er minder warmteoverschotten verloren gaan.

Systeemvoordelen van warmteopslag in warmtenetten

Doordat warmteopslag het aanbod van een warmtebron beter laat aansluiten op de warmtevraag, ontstaan verschillende systeemvoordelen. Zo kan de leveringszekerheid toenemen en kunnen (piek)warmtebronnen kleiner worden gedimensioneerd, waardoor de totale investeringskosten mogelijk afnemen. Ook kunnen mogelijk meer afnemers op dezelfde warmtebron worden aangesloten.

Deze voordelen zijn het grootst wanneer warmteopslag vanaf het begin wordt meegenomen in het ontwerp van een collectief warmtesysteem. Daarom raden we aan om warmteopslag al in de eerste fase van de ontwikkeling van een warmtenet erbij te betrekken.

Netcongestie en warmte

Warmtenetten en warmtebuffers kunnen netcongestie verminderen doordat woningen en gebouwen daardoor minder afhankelijk zijn van elektrische verwarming, bijvoorbeeld vergeleken met individuele warmtepompen. Daarmee kan vooral de elektriciteitsvraag tijdens koude piekuren worden beperkt.

Ook in de industrie en glastuinbouw kunnen warmtebuffers worden gekoppeld aan warmtepompen. Hierdoor kan bijvoorbeeld proceswarmte worden geproduceerd met elektriciteit op momenten dat dit gunstig is voor het elektriciteitsnet en later worden benut wanneer de druk op het net groter is.

Tegelijkertijd zijn warmtenetten, warmtepompen en warmteopslag vaak deels afhankelijk van het elektriciteitsnet: pompen, elektrische boilers, warmtepompen en andere installaties hebben vaak een aansluiting en transportcapaciteit nodig. De bijdrage aan het verminderen van netcongestie hangt daarom sterk af van het ontwerp, de warmtebron en de manier waarop de elektrische installaties worden aangestuurd.

Meer weten?

Meer informatie over warmtebronnen en warmtenetten zijn te vinden in de Factsheet Warmteopslag en de RES Factsheet Warmte. Meer informatie over de samenhang tussen de warmtetransitie en netcongestie, zie Stichting Warmtenetwerk. In de Factsheet Warmteopslag wordt verder ingegaan op de samenhang tussen warmteopslag en warmtenetten, stakeholders bij warmteopslag en benodigde vergunningen.

2.3 Functies van energieopslag in moleculen

Opslag in moleculen, zoals waterstof en groen gas, maakt het mogelijk om grote hoeveelheden energie voor langere perioden of seizoenen beschikbaar te houden. Daarmee kan opslag in moleculen verschillen tussen productie en gebruik overbruggen en bijdragen aan de leveringszekerheid. Ook kan het ingezet worden als strategische reserve.

In het huidige energiesysteem speelt aardgas een grote rol voor verwarming, als grondstof voor de industrie en voor elektriciteitsproductie. Ondergrondse gasopslagen kunnen zeer grote hoeveelheden energie opslaan. Deze opslagen werken op verschillende tijdschalen, van balancering van het gasnet[3] op dagelijkse basis, tot seizoensopslag voor het bieden van leveringszekerheid tijdens een koude winterdag.

Ook duurzame moleculen, zoals waterstof en groen gas, kunnen worden opgeslagen. Groen gas maakt gebruik van de bestaande gasinfrastructuur en gasopslag.

Voor waterstof zijn een transportnetwerk en opslagen nog in ontwikkeling. In het toekomstige energiesysteem zal de productie van groene waterstof met elektrolysers voornamelijk plaats gaan vinden tijdens momenten waarop veel duurzame elektriciteit geproduceerd wordt. Hiermee vervult waterstof ook een opslagrol voor overschotten van elektriciteit. Daardoor zullen er fluctuaties zitten in de productie van waterstof. Waterstofopslagen kunnen deze fluctuaties opvangen. Waterstof zal met name grootschalig centraal worden opgeslagen, in verbinding met het Waterstofnetwerk Nederland. Er zijn nog weinig tot geen lokale waterstofopslaginitiatieven gebaseerd op lokale opwek. Vervolgens kan vanuit de opslag waterstof geleverd worden op momenten met veel vraag naar waterstof. Dit is bijvoorbeeld op momenten met weinig productie van duurzame elektriciteit, dan kan vanuit waterstof in een elektriciteitscentrale elektriciteit worden gemaakt.

Naast gasvormige opslag kan waterstof voor specifieke toepassingen ook vloeibaar worden opgeslagen, of in een zogenaamde waterstofdrager. Waterstofdragers zijn eenvoudiger te vervoeren dan waterstofgas, waardoor een rol wordt voorzien voor opslag en transport over lange afstanden (import en export). Ook kunnen waterstofdragers een rol spelen bij het aanhouden van een strategische voorraad, vergelijkbaar met oliereserves.

Meer informatie over energieopslag in moleculen, aardgas(infrastructuur) en waterstof(infrastructuur) is te lezen in de Factsheet Opslag in moleculen.

3 Nationale context energietransitie

In dit hoofdstuk schetsen we kort de inhoud van de belangrijkste nationale stukken rondom energieopslag voor gemeenten en regio’s. Ook rondom veiligheid(snormen) van energieopslag zijn nationale ontwikkelingen die belangrijk zijn. Aangezien deze vaak techniek-specifiek zijn, worden deze in de Factsheets uitgelegd. Circulariteit en het gebruik van duurzame grondstoffen zijn ook belangrijke aspecten van de energietransitie en het ontwerp van opslagtechnieken, maar vallen buiten scope.

Beleidsagenda Energieopslag

Het ministerie van Economische Zaken en Klimaat werkte samen met branchevereniging Energy Storage NL en Netbeheer Nederland aan de Beleidsagenda Energieopslag. Met deze agenda wordt beoogd om op een aantal strategische onderwerpen versnelling te realiseren, zodat de uitrol van energieopslag in de praktijk beter van de grond komt. Daarbij kan gedacht worden aan het optimaliseren van de randvoorwaarden voor opslag bij netcongestie, het aanpakken van ruimtelijke ordeningsvraagstukken en het ontwikkelen van mogelijke stimuleringsmaatregelen en financiële randvoorwaarden. De focus van de agenda ligt primair op de rol van opslag in het oplossen van netcongestie. De Beleidsagenda Energieopslag is nog niet gepubliceerd ten tijde van het schrijven van dit kennisdocument, en wordt oktober 2026 verwacht.

Routekaart Energieopslag

De Routekaart Energieopslag stelt dat opslag van elektriciteit, warmte en moleculen nodig is om vraag en aanbod te balanceren, netcongestie te beperken, warmtepiekvragen op te vangen en strategische voorraden aan te houden. Opslag is daarbij geen doel op zichzelf, maar één van de flexibiliteitsopties. Voor gemeenten ligt een belangrijke taak bij de ruimtelijke inpassing en vergunningverlening van met name grote batterijen en warmteopslag, landelijke sturing, kennisontwikkeling en afstemming met netbeheerders moeten ongewenste of energetisch ondoelmatige locatiekeuzes voorkomen.

Nationale Agenda Ondergrondse Waterstofopslag

De Nationale Agenda beschouwt grootschalige ondergrondse waterstofopslag als een essentiële schakel in de toekomstige waterstofketen en voor de voorzieningszekerheid. Vanwege de lange ontwikkeltijden stuurt het Rijk op tijdige ontwikkeling van zoutcavernes en mogelijk lege gasvelden. Voor gemeenten en regio’s waar projecten landen, zijn vooral veiligheid, ruimtelijke en landschappelijke inpassing, vroegtijdige betrokkenheid van omwonenden en een integraal gebiedsproces van belang.

Wet collectieve warmte

De Wet collectieve warmte (Wcw) treedt naar verwachting op 1 januari 2027 in werking en heeft als doel om de ontwikkeling van collectieve warmtesystemen te bevorderen, daarbij de betrouwbaarheid, duurzaamheid en betaalbaarheid te waarborgen, en de publieke sturing op warmtebedrijven te vergroten (NPLW, 2026).

De Wet stelt gemeenten in staat om warmtekavels vast te stellen en warmtebedrijven aan te wijzen die binnen die warmtekavels de plicht en exclusieve bevoegdheid krijgen om warmte te leveren. Bij de vaststelling van een warmtekavel en de aanwijzing van een warmtebedrijf spelen onder meer doelmatigheid, kosteneffectiviteit en leveringszekerheid van het geplande warmtenet een rol.

De Wcw bevat geen afzonderlijk beleidskader voor warmteopslag. Warmteopslag kan echter wel onderdeel zijn van het (toetsen van het) ontwerp en de investeringsplannen van een collectief warmtesysteem, bijvoorbeeld wanneer opslag bijdraagt aan een betere leveringszekerheid, verduurzaming of een meer kosteneffectieve exploitatie.

Nationaal Plan Energiesysteem

Met het Nationaal Plan Energiesysteem (NPE) brengt het Rijk in kaart hoe het energiesysteem van de toekomst eruit moet zien en wat daarvoor nodig is. Het plan krijgt elke vijf jaar een update en is bedoeld om toe te werken naar het einddoel in 2050. In september 2026 is het herijkte NPE gepubliceerd. Energieopslag vormt in het NPE een essentieel onderdeel voor een betrouwbaar, betaalbaar en duurzaam energiesysteem, waarin sterke elektriciteit de ruggengraat vormt en warmte- en waterstofopslag bijdragen aan flexibiliteit over langere perioden. Elektriciteitsopslag, waaronder batterijen, kan daarbij vooral op korte tijdschalen bijdragen aan het verschuiven van elektriciteitsgebruik en -productie en aan het beperken van piekbelasting op het elektriciteitsnet. Het NPE koerst op een richtwaarde van 110 GWh/28 GW (gemiddeld
4-uurs) batterijopslag in 2040, ingevuld door onder meer thuisbatterijen, elektrische voertuigen en grootschalige energieopslag. Het kabinet benadrukt dat dit geen zelfstandig doel is: de benodigde opslag moet passen binnen een kosteneffectieve mix van onder meer opslag, vraagsturing en netverzwaring.

Voor langere perioden en seizoensverschillen ziet het Rijk een belangrijke rol voor opslag van moleculen, met name waterstof, bijvoorbeeld in ondergrondse zoutcavernes. Voor waterstof wordt een streefdoel gehanteerd van 4 TWh opslag in 2040, wat overeenkomt met de realisatie van zeventien zoutcavernes of een equivalente opslagcapaciteit. Warmteopslag kan duurzame warmtebronnen beter benutten en de elektriciteitsvraag van warmtesystemen verschuiven naar momenten waarop voldoende elektriciteit en netcapaciteit beschikbaar zijn. Het NPE benadrukt daarbij dat opslag geen doel op zichzelf is: de benodigde capaciteit hangt samen met andere flexibiliteitsopties, zoals vraagsturing, regelbaar vermogen, interconnectie en netuitbreiding. Het NPE noemt daarom om in 2027 indicatieve doelen voor bredere flexibiliteit in het energiesysteem vaststellen.

Het Rijk legt met de actualisatie van het NPE meer nadruk op de uitvoering, en stelt dat provincies en gemeenten een cruciale rol spelen bij de realisatie van het toekomstige energiesysteem. Voor gemeenten betekent dit dat opslag en energie-infrastructuur steeds meer onderdeel worden van de ruimtelijke en integrale planning van het lokale energiesysteem. Een nieuw op te richten Landelijk Ondersteuningsprogramma Energietransitie (LOE) moet medeoverheden gaan ondersteunen bij een integrale blik op het energiesysteem en het combineren van vraag en aanbod. In dit LOE worden de twee Nationale Programma’s Regionale Energiestrategie (RES) en Lokale Warmtetransitie samengevoegd met het Samenwerkingsprogramma Integraal Programmeren.

Het kabinet wil uiterlijk in 2028 concrete ‘energieafspraken’ maken met mede-overheden over de ontwikkeling van de decentrale kant van het energiesysteem. Het jaar 2027 zal daarom in het teken staan van het in kaart brengen van de opgave in alle gebieden door het opstellen van ‘energiebeelden’, in 2028 wil het kabinet vervolgens de energieafspraken maken.

Energiewet

De Energiewet vormt sinds 1 januari 2026 het centrale wettelijke kader voor de Nederlandse elektriciteits- en gasmarkt. De Energiewet heeft als doel de regelgeving voor elektriciteit en gas te moderniseren en beter te laten aansluiten op het toekomstige energiesysteem, met onder andere meer ruimte voor flexibiliteit, lokale energieproductie en actieve deelname van afnemers. Daarnaast versterkt de Energiewet de positie van consumenten en bevat zij regels voor een efficiënter gebruik van het elektriciteitsnet (NPLW, 2026).

De Energiewet vervangt de Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet. Hiermee zijn de regels voor elektriciteit en gas samengebracht in één wettelijk kader, en zijn verschillen tussen beide wettelijke regimes waar mogelijk verminderd.

De Energiewet reguleert expliciet elektriciteitsopslag als onderdeel van het energiesysteem. Zo mogen transmissie- en distributiesysteembeheerders in beginsel geen elektriciteitsopslagfaciliteiten bezitten, ontwikkelen, beheren of exploiteren (art. 3.31 Energiewet). Hiermee wordt voorkomen dat netbeheerders concurreren met commerciële marktpartijen die opslag aanbieden.

Omgevingswet

De Omgevingswet vormt het belangrijkste wettelijke kader voor de inpassing van energieopslag in de fysieke leefomgeving. Gemeenten kunnen via hun omgevingsvisie en omgevingsplan sturen op waar energieopslagsystemen ruimtelijk wenselijk zijn en onder welke voorwaarden deze kunnen worden gerealiseerd. Daarbij kunnen onder meer aspecten als ruimtegebruik, veiligheid, geluid, bodem, landschap en de relatie met omliggende functies worden meegewogen.

Het omgevingsplan bevat de juridisch bindende gemeentelijke regels voor de fysieke leefomgeving en moet bijdragen aan een evenwichtige toedeling van functies aan locaties (ETFAL). Dit betekent dat gemeenten bij het toestaan van energieopslagsystemen de verschillende belangen en functies op en rond een locatie in samenhang moeten afwegen.

Ontwerp-Nota Ruimte

De Ontwerp-Nota Ruimte is de langetermijnvisie van het Rijk op de ruimtelijke inrichting van Nederland en maakt ruimtelijke keuzes voor 2030 en 2050, met een doorkijk naar 2100. De definitieve Nota Ruimte is nog niet vastgesteld en Ontwerp-Nota Ruimte erkent energieopslag als een noodzakelijk onderdeel van het toekomstige energiesysteem en benadrukt dat hiervoor op alle schaalniveaus ruimtelijk beleid nodig is. Opslag moet daarbij in samenhang met opwek, energievraag en infrastructuur worden gepland. Voor nieuwe ruimtelijke elementen, zoals systeembatterijen, zet het Rijk in op zorgvuldige ruimtelijke inpassing en meervoudig ruimtegebruik. Voor waterstofopslag wordt specifiek gekeken naar ondergrondse opslag in zoutcavernes en lege gasvelden.

De Ontwerp-Nota Ruimte geeft geen uitgebreid locatiebeleid voor opslag. Voor de concrete ruimtelijke sturing van onderdelen van de nationale energiehoofdstructuur verwijst de Nota vooral naar het Programma Energiehoofdstructuur (PEH) en voor ondergrondse opslag naar het pDGDO.

4 Rolneming gemeente

De opslag van energie gaat in het nieuwe energiesysteem een belangrijkere rol vervullen. Gemeenten hebben op verschillende momenten een rol bij de ontwikkeling en toepassing van energieopslag. Grofweg zijn daarbij twee momenten te onderscheiden:

1. De visievorming op het toekomstige lokale energiesysteem (zie Paragraaf 4.1).
2. De betrokkenheid bij individuele energieopslagprojecten (zie Paragraaf 4.2).

De reikwijdte van de gemeentelijke rol verschilt per opslagtechniek en hangt bovendien samen met de taken en bevoegdheden van andere overheidsorganen, zie Paragrafen 4.3 (elektriciteit), 4.4 (warmte) en 4.5 (moleculen). De gemeente staat niet alleen in haar rol met betrekking op energieopslag, maar kan daarbij leunen op interne en externe samenwerkingspartners (zie Paragraaf 4.6).

4.1 Visievorming op het toekomstige lokale energiesysteem en borging in beleid

Bij het vormen van een visie op het (toekomstige) lokale energiesysteem is het van belang dat gemeenten expliciet nadenken over de mogelijke functies van energieopslag binnen dit systeem. De relevantie en opgave verschillen daarbij per energiedrager.

Bij elektriciteit is het van belang om een bredere visie te ontwikkelen over lokale elektriciteitsopslag en -opwek, mede door de netcongestie die de komende jaren nog zal aanhouden. Hoewel het oplossen van netcongestie primair een taak van de netbeheerder is, hebben gemeenten hierin ook een rol. Een gemeentelijke visie kan daarbij als afwegingskader dienen voor een consistente en weloverwogen beoordeling van individuele opslagprojecten; om ook bij te dragen dat energieopslag congestieverzachtend is en niet congestieverergerend.

Voor warmte ligt het voor de hand om de mogelijke rol van warmteopslag te betrekken bij het gemeentelijke warmteprogramma. Gemeenten zijn verplicht om uiterlijk 31 december 2027 een warmteprogramma vast te stellen, waarin zij aangeven hoe zij de gebouwen binnen hun gemeente aardgasvrij willen maken. Indien gemeenten ervoor kiezen om warmtenetten als oplossing voor aardgasvrije buurten of wijken aan te wijzen; is dit een geschikt moment om ook een visie over warmteopslag op te stellen.

De opslag van moleculen zal met name op grootschalige centrale locaties plaatsvinden in zoutcavernes (of lege gasvelden), of decentraal bij havens of vliegvelden. Daarmee zijn deze opslagmethoden regio-specifiek en niet voor elke gemeente relevant. Gemeenten voor wie dergelijke opslag aan de orde is, kunnen hun visie afstemmen op de lokale omstandigheden en verwachte opslagmethode.

Gemeenten hoeven deze visie niet afzonderlijk per energiedrager op te stellen, maar kunnen een integrale visie op het energiesysteem van de toekomst opstellen, waarin de opslag van elektriciteit, warmte en moleculen als pijler wordt meegenomen. De gemeente Tilburg is een voorbeeld van een gemeente die met haar ‘energiesysteemvisie voor 2050’ een dergelijke systeemvisie heeft vastgesteld (NP RES, 2025).

Daarnaast hoeven gemeenten bij het opstellen van hun energieopslagvisies niet vanaf nul te beginnen. Ze kunnen immers aansluiten bij bestaand nationaal en provinciaal energieopslagbeleid. Zo hebben de provincies Noord-Holland en Flevoland al een beleidskader opgesteld voor grootschalige batterijen en hebben RES-regio’s West-Brabant, Stedendriehoek en Rivierenland ook afwegingskaders/handreikingen over batterijopslag opgesteld voor gemeenten.

Naarmate energieopslag een grotere rol krijgt en meer fysieke ruimte vraagt, neemt ook het belang toe om omwonenden en lokale partijen te betrekken bij zeggenschap, eigendom en eventueel opbrengsten. Lokaal eigendom is bij duurzame energieopwekking inmiddels een bekend begrip, maar bij energieopslag staat de ontwikkeling van beleid en praktijk nog in de kinderschoenen. Energiecoöperaties zouden bijvoorbeeld initiatiefnemer of mede-eigenaar kunnen zijn van energieopslag, bijvoorbeeld een buurtbatterij of een batterij bij zonnepanelen van een energiecoöperatie. Lokaal eigendom kan bijdragen aan lokaal draagvlak. Gemeenten kunnen dit onderwerp daarom meenemen in hun bredere visie op het lokale energiesysteem.

Borgen van visie in regelgeving

Belangrijk voor gemeenten om in het achterhoofd te houden is dat visies richting geven, maar op zichzelf doorgaans geen juridisch bindende werking hebben. Wanneer decentrale overheden beleidskeuzes over bijvoorbeeld gewenste locaties, ruimtelijke voorwaarden of uitsluitingsgebieden daadwerkelijk willen laten doorwerken in de beoordeling van concrete projecten, moeten deze waar nodig juridisch worden verankerd. Gemeenten en provincies kunnen dit doen door een vergunningsplicht en beoordelingsregels op te nemen in respectievelijk het omgevingsplan en de omgevingsverordening. Zo worden beleidsuitgangspunten juridisch verankerd en kunnen concrete energieopslagprojecten en vergunningaanvragen hieraan worden getoetst.

Visie als hulpmiddel bij het verlenen van vergunningen

Een vooraf uitgewerkte visie kan gemeenten ook helpen om vergunningaanvragen voor energieopslagsystemen sneller en consistenter te beoordelen. Voor veel omgevingsvergunningen geldt de reguliere voorbereidingsprocedure, met in beginsel een beslistermijn van acht weken en de mogelijkheid deze eenmaal met maximaal zes weken te verlengen.

Zeker bij de eerste aanvragen voor relatief nieuwe opslagtechnieken kan deze termijn kort zijn om fundamentele beleidskeuzes nog tijdens de vergunningprocedure uit te werken. Door vooraf na te denken over gewenste locaties, randvoorwaarden en relevante afwegingscriteria, kan een gemeente bij concrete aanvragen sneller tot een onderbouwde beoordeling komen.

4.2 Rol bij individuele energieopslagprojecten

Reikwijdte van gemeentelijke rolneming bij energieopslag

De rol en het handelingsperspectief van gemeenten verschilt per opslagtechniek. Voor veel opslagtechnieken is de gemeente het bevoegd gezag waardoor ze formele bevoegdheden heeft. In die gevallen kan de gemeente inhoudelijke regels stellen aan de realisatie en exploitatie van opslagtechnieken. De beleidsvrijheid op dit onderwerp is echter niet onbeperkt en wordt begrensd door hogere wet- en regelgeving (zie ‘Beperkte energetische sturingsmogelijkheden’).

Ook voor opslagtechnieken waarvoor de gemeente geen formele rol heeft kan de gemeente een informele faciliterende of regisserende rol spelen (zie Paragraaf 4.5).

Formele rol: Vergunning, meldplicht en toezicht

Voor bepaalde opslagtechnieken, zoals permanent buiten geplaatste batterijsystemen en WKO-systemen, is een vergunning vereist. Indien de gemeente voor deze vergunningsplichtige opslagtechnieken het bevoegd gezag is, toetst de gemeente of de vergunningsaanvraag voldoet aan de geldende lokale wet- en regelgeving. Gemeenten die nog geen beleid hebben vastgesteld voor bijvoorbeeld batterijsystemen, beschikken over minder juridische aanknopingspunten om voorwaarden te stellen aan de plaatsing van een batterijsysteem of de vergunningsaanvraag daarvan af te wijzen. Gemeenten die willen sturen op bijvoorbeeld de locatie van opslagtechnieken, doen er goed aan hiervoor beleid vast te stellen in het omgevingsplan of een bodemenergieplan. Het opstellen van beleid geeft ook duidelijkheid aan initiatiefnemers en kan daarmee de uitrol van energieopslag versnellen.

Voor andere opslagtechnieken zoals warmteopslag met een gesloten bodemlus, geldt geen vergunningplicht maar alleen een meldplicht. Hierdoor kunnen deze technieken in beginsel worden toegepast zonder voorafgaande vergunning, omdat geen aanvullende lokale toetsing nodig is.

Tijdens de exploitatiefase kan echter, wanneer de gemeente het bevoegd gezag is, toezicht worden gehouden op onder meer veiligheids- en milieuaspecten. Het toezicht op deze opslagtechnieken is onderdeel van het basistakenpakket van omgevingsdiensten. In die gevallen is de gemeente verplicht de uitvoering van deze toezichthoudende taken bij de omgevingsdienst te beleggen (IPLO, 2026). Gemeenten kunnen via het opstellen van een (meerjarig) uitvoeringsprogramma en het beschikbaar stellen van middelen invloed uitoefenen op de intensiteit en focus van het toezicht dat de omgevingsdienst uitvoert op bijvoorbeeld batterijopslagsystemen (VNG, 2026).

Beperkte energetische sturingsmogelijkheden

Gemeenten beschikken op grond van de Omgevingswet over mogelijkheden om regels te stellen aan energieopslag vanuit ruimtelijke, milieu-, veiligheids- en andere omgevingsrechtelijke belangen. De mogelijkheden van gemeenten om specifiek vanuit energetische belangen te sturen op het opslaan van elektriciteit en gas zijn echter beperkter.

De elektriciteits- en gasmarkten opereren op (inter)nationaal niveau en worden gereguleerd door Europese en nationale wetgeving. Om te voorkomen dat versnipperde lokale regels leiden tot ongelijke spelregels voor partijen die in deze energiemarkten actief zijn, beperkt de Energiewet de regelgevende bevoegdheid van decentrale overheden. Zo luidt Art. 6.12 lid 1 en 2 van de Energiewet:

(1) “Provinciale staten en de gemeenteraad zijn niet bevoegd het produceren, transporteren, opslaan of leveren van elektriciteit of gas in het belang van de energievoorziening aan regels te binden.”

(2) “Het eerste lid is niet van toepassing op het door provinciale staten of de gemeenteraad stellen van regels in het belang van de energietransitie in bij of krachtens algemene maatregel van bestuur te bepalen gevallen en onder daarbij te bepalen voorwaarden.”

Gemeenten kunnen dus regels stellen aan de opslag van elektriciteit en gas wanneer deze zijn gebaseerd op belangen die binnen het omgevingsrecht vallen, zoals ruimtelijke ordening, milieu en veiligheid. Minder duidelijk is in hoeverre zij bij dergelijke omgevingsrechtelijke besluiten ook energetische aspecten mogen meewegen, bijvoorbeeld of een batterijsysteem netcongestie vermindert of deze in ieder geval niet verergert.

De Rijksoverheid werkt momenteel, als onderdeel van het Energiebesluit, aan de algemene maatregel van bestuur (AMvB) waarnaar in artikel 6.12, tweede lid, van de Energiewet wordt verwezen. Deze uitwerking moet verduidelijken in welke gevallen en onder welke voorwaarden decentrale overheden energetische aspecten kunnen betrekken bij hun regelgeving en omgevingsrechtelijke besluitvorming over onder meer het opslaan van elektriciteit en gas.

Zolang deze AMvB nog niet is vastgesteld, bestaat onduidelijkheid over de precieze reikwijdte van de bevoegdheden van decentrale overheden om energetisch te sturen op elektriciteits- en gasopslag.

Sommige decentrale overheden wachten niet totdat deze onduidelijkheid is opgelost. Zo heeft de provincie Flevoland (2026) beleid vastgesteld waarin grote elektriciteitsopslagsystemen aan een verplichte energietoets worden onderworpen. Initiatiefnemers van grote batterijsystemen moeten daarbij inzichtelijk maken wat de impact van de batterij op het energiesysteem en eventuele netcongestie is. Het bevoegd gezag, vaak de gemeente, kan deze informatie vervolgens meenemen in de ruimtelijke afweging in het kader van een evenwichtige toedeling van functies aan locaties (ETFAL). Zolang deze energietoets echter niet juridisch is verankerd in bijvoorbeeld de provinciale omgevingsverordening of gemeentelijke omgevingsplannen, kan het niet voldoen aan deze toets op zichzelf geen grond vormen om een vergunning te weigeren.

Niet-energetische sturingsmogelijkheden

De energetische sturingsmogelijkheden van decentrale overheden worden dus beperkt door nationale wetgeving. Gemeenten kunnen wel sturen op de mate waarin er toezicht gehouden wordt op bijvoorbeeld de veiligheid-, geluids- en milieuaspecten van de rol (zie ook ‘Formele rol: Vergunning, meldplicht en toezicht’). Gemeenten kunnen over het algemeen niet afwijken van de hoogte van de veiligheids-, geluids- en milieunormen. Deze worden op nationaal niveau vastgesteld in bijvoorbeeld PGS-richtlijnen die verankerd worden in de Omgevingswet.

Gemeenten hebben wel meer uitgebreide ruimtelijke sturingsmogelijkheden. Zo kunnen gemeenten in het Omgevingsplan regels opnemen die gelden voor het gehele grondgebied of voor specifieke locaties regels stellen over waar en onder welke voorwaarden elektriciteitsopslag is toegestaan (AT Osborne, 2024). Uit de verschillende Rijksprogramma’s (Nationaal Plan Energiesysteem en Programma Energiehoofdstructuur) komt de voorkeur naar voren om grootschalige batterijsystemen te plaatsen nabij hoogspanningsinfrastructuur en locaties met veel duurzame opwek en elektriciteitsvraag.

Meer lezen over de sturingsmogelijkheden van decentrale overheden in het vergunningsproces? Lees de Handreiking vergunningverlening elektriciteitsopslagsystemen (RVO).

Informele rol: Vergunning, meldplicht en toezicht

Zowel voor technieken waarin de gemeente een formelere rol heeft en regels kan stellen als opslagtechnieken waarin deze formele rol ontbreekt, kan de gemeenten een informele rol spelen door lokale initiatieven te faciliteren en te stimuleren en de regisseren met ruimtelijk beleid.

Gemeenten kunnen energieopslag faciliteren door randvoorwaarden voor kansrijke initiatieven te verbeteren en initiatiefnemers te ondersteunen bij complexe ontwikkelprocessen. Dit kan bijvoorbeeld door partijen bij elkaar te brengen, kennis en informatie beschikbaar te stellen, ondersteuning te bieden bij het vinden van financiering of de organisatiegraad op bedrijventerreinen te versterken. Bij elektriciteitsopslag kan een gemeente bijvoorbeeld een buurtinitiatief of een ondernemerscollectief ondersteunen bij het onderzoeken of een buurt- of bedrijvenbatterij een geschikte oplossing is en hen in contact brengen met de netbeheerder.

Een gemeente kan opslagtechnieken stimuleren wanneer deze aantoonbaar bijdragen aan gemeentelijke beleidsdoelen, bijvoorbeeld door pilots financieel te ondersteunen, of onderzoeken naar de geschikte opslagtechniek te subsidiëren.

Vanuit een regisserende rol kan de gemeente richting geven aan de ontwikkeling van het lokale energiesysteem en de rol van opslagtechnieken daarin. Deze rol is relevant vanuit zowel een ruimtelijk, functioneel als verbindend perspectief. Vanuit een ruimtelijk perspectief heeft de gemeente een rol om de realisatie- en onderhoudswerkzaamheden van verschillende infrastructuren, de elektriciteitsinfrastructuur, telecom, riolering en wegen te regisseren. Door intern af te stemmen met de relevante afdelingen, waaronder energie, onderhoud en ruimtelijke ordening, kan efficiënt georganiseerd worden dat bijvoorbeeld meerdere opgaves tegelijkertijd gerealiseerd worden in de bodem, en de straat niet meerdere malen open hoeft. Voor de functionele inpassing kan de gemeente samen met netbeheerders en warmtebedrijven bepalen op welke locaties opslag de grootste waarde voor het energiesysteem kan hebben. Daarnaast kan de gemeente een verbindende rol spelen door bewoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties vroegtijdig bij ontwikkelingen te betrekken en verschillende belangen inzichtelijk te maken.

4.3 Elektriciteit

EOS als technische bouwactiviteit

Voor het realiseren van (elektriciteits)opslagsystemen die buiten worden geplaatst, geldt in beginsel een vergunningplicht, omdat deze als bouwwerk worden aangemerkt. Voor kleinere bouwwerken die als nutsvoorziening kunnen worden aangemerkt, zoals bepaalde batterijsystemen (Pont Omgeving, 2026), geldt echter een uitzondering. Systemen die niet hoger zijn dan 3 meter en een oppervlakte hebben van maximaal 15 m² zijn vergunningsvrij op grond van Art. 2.29, onder p, onder 1, van het Bbl.

Grotere opslagsystemen die in de buitenlucht geplaatst worden zijn wel vergunningsplichtig. Deze worden aangemerkt als bouwwerk en vallen niet onder de uitzondering voor nutsvoorzieningen kleiner dan 3 meter én met een oppervlakte kleiner dan 15 m².

Momenteel zijn elektriciteitsopslagsystemen die langdurig in de buitenlucht geplaatst worden vergunningsplichtig, omdat deze aangemerkt worden als bouwwerk en er voor het plaatsen van een bouwwerk een Omgevingsvergunning vereist is (CE Delft, 2024).

Nieuwe landelijke regelgeving voor elektriciteitsopslagsystemen in voorbereiding

Op dit moment werkt het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat aan het ‘Wijzigingsbesluit energieopslagsystemen voor elektrische energie en opslag van energiedragers voor elektrische energie’ (Ministerie van I&W, 2026). Dit wijzigingsbesluit treedt naar verwachting in de loopt van 2028 in werking.

Het Wijzigingsbesluit heeft als doel om een landelijk gelijk speelveld en beschermingsniveau te creëren en bevat onder meer regels over vergunningverlening, meldingen en veiligheid. Onder de voorgenomen regelgeving worden energieopslagsystemen (EOS) vanaf 20 kWh in beginsel aangewezen als milieubelastende activiteit. Thuisbatterijen worden hiervan uitgezonderd, ongeacht hun capaciteit.

Vergunningplicht voor grootschalige opslagsystemen

EOS die onder één van de volgende categorieën vallen worden vergunningsplichtig indien het wijzigingsbesluit in werking treedt:

1. Elektriciteitsopslagsystemen met een capaciteit van ten minste 50 MWh.
2. Batterijparken bestaande uit een combinatie van meerdere energieopslagsystemen voor elektrische energie die technisch met elkaar zijn verbonden en met een totale capaciteit van minimaal 400 MWh.
3. Elektriciteitsopslagsystemen die gebruikmaken van niet-lithium- of natriumhoudende energiedragers, ongeacht het vermogen.

Voor gemeenten betekent de vergunningsplicht dat zij bij dergelijke projecten een formele rol hebben als bevoegd gezag in het vergunningstraject. Alleen grootschalige batterijsystemen zullen aan de capaciteitseis van 50 MWh voldoen. Ter vergelijking: thuisbatterijen hebben meestal een capaciteit variërend van 2 tot maximaal 40 kWh (0,002–0,04 MWh).

De derde vergunningsplichtige categorie bestaat omdat er geen gestandaardiseerde veiligheidsrichtlijnen bestaan voor deze batterijen, zoals de PGS 37-1-richtlijn wel voor lithiumbatterijen bestaat (NewGround Law, 2026). Het overgrote deel van de batterijsystemen dat momenteel geplaatst wordt zijn lithium-ionbatterijen, maar er zijn verschillende innovaties in ontwikkeling, zie daarvoor de Factsheet Elektriciteitsopslag.

Meldplicht voor lithium-ionsystemen 20 kWh–50 MWh

Voor EOS die wel onder de landelijke milieuregels vallen, maar niet vergunningsplichtig zijn, gaat naar verwachting een meldplicht gelden. Dit zijn systemen met een capaciteit groter dan 20 kWh, maar kleiner dan 50 MWh. Voorbeelden hiervan zijn een batterij bij een bedrijf of bij een zonnepark.

Exploitanten van systemen die aan deze eis voldoen, moeten voor aanvang van de exploitatie een melding doen bij het bevoegd gezag, in dit geval de gemeente waarin het elektriciteitsopslagsysteem geplaatst wordt. Door deze meldplicht krijgt de gemeente ook bij niet-vergunningsplichtige batterijen zicht krijgen op de locatie en kenmerken van grootschalige EOS binnen de gemeente.

Algemene regels batterijsystemen

Voor EOS die een capaciteit groter dan 20 kWh hebben en die niet in woningen of voertuigen geplaatst worden, zullen een aantal nationale verplichtingen gaan gelden. De belangrijkste verplichtingen zijn de veiligheidseisen en de risicoafstanden.

Om veiligheidsrisico’s te beheersen is binnen de Publicatiereeks gevaarlijke stoffen (PGS) een richtlijn opgesteld voor lithiumhoudende energieopslagsystemen: PGS 37-1. De richtlijn bevat eisen over de constructie, de plaatsing en het benodigde onderhoud van de batterijen. Door het stellen van landelijke maatregelen kan een gelijk speelveld en een gelijk beschermingsniveau worden gewaarborgd, en worden onnodige uitvoeringslasten vermindert. Tevens zal eind oktober 2026 ook een handreiking over deze PGS-richtlijn gepubliceerd worden, met daarin toelichting over de wettelijke verankering en de gevolgen daarvan voor de praktijk voor gemeenten, omgevingsdiensten en veiligheidregio’s.

De regels voor risicoafstanden houden in dat afhankelijk van het type systeem, de capaciteit van de batterij en de gebruikte batterijchemie gelden over de minimale afstand tussen het systeem en (zeer) kwetsbare gebouwen, zoals gebouwen met een woonfunctie, basisscholen of ziekenhuizen (Rijksoverheid, 2026).

Registratieplicht gemeenten

Voor de gemeente geldt de eis dat elektriciteitsopslagsystemen waarvoor ze een vergunning hebben verleend of een melding hebben ontvangen de batterijactiviteiten moeten vastleggen in het Register Externe Veiligheidsrisico’s, de centrale landelijke database onder de Omgevingswet waarin alle gegevens over risicovolle activiteiten, gevaarlijke stoffen, transportroutes en buisleidingen worden opgeslagen (Rijksoverheid, 2026).

Thuisbatterijen

Thuisbatterijen worden uitgezonderd van de voorgenomen landelijke milieuregels voor EOS, ook wanneer hun capaciteit boven de grens van 20 kWh uitkomt. Thuisbatterijen zijn daarmee niet vergunningsplichtig en hoeven niet gemeld te worden bij de gemeente.[4]

Dit betekent niet dat gemeenten bij thuisbatterijen in alle gevallen geen formele rol kunnen hebben. Afhankelijk van de plaatsing en lokale omstandigheden kunnen bijvoorbeeld het omgevingsplan en regels voor bouwwerken relevant zijn.

Thuisbatterijen kunnen, afhankelijk van de wijze waarop zij worden aangestuurd, zowel bijdragen aan het verminderen als aan het vergroten van piekbelasting op het elektriciteitsnet. Daarnaast is de financiële rentabiliteit voor huishoudens sterk afhankelijk van onder meer elektriciteitsprijzen, contractvorm, gebruikspatroon en zonnepanelenbezit. Gemeenten kunnen ervoor kiezen om woningeigenaren te informeren over deze voor- en nadelen van thuisbatterijen en eventueel met de netbeheerder overleggen of grootschalige uitrol van thuisbatterijen onwenselijk of juist wenselijk is in het geval van netcongestie.

Meer weten?

Meer lezen over de sturingsmogelijkheden en mogelijke rolneming van gemeenten bij elektriciteitsopslag? Zie de praktische handreiking voor batterijtoepassingen van RES Zuid Limburg en het Beleidsadvies opslag en energyhubs Amsterdam van CE Delft (2025). Voor eigenaren van batterijsystemen is er een stappenplan registratie gemaakt: Registreer uw batterijsysteem | RVO.nl

4.4 Warmte

De mogelijkheden van gemeenten om te sturen op warmteopslagtechnieken zijn afhankelijk van de mate waarin de gemeente (mede)eigenaar is van het lokale warmtenet, het type en de omvang van het systeem en of de opslagtechniek zich voornamelijk bovengronds of ondergronds bevindt.

Gemeente als publiek aandeelhouder

Indien de gemeente publiek aandeelhouder[5] is van een warmtebedrijf, heeft de gemeente sturingsmogelijkheden om warmteopslag mee te nemen in het ontwerp van het warmtenet. De sturingsmogelijkheden zijn het grootst wanneer de gemeente een meerderheidsbelang en daarmee doorslaggevende zeggenschap heeft over de ontwikkeling en exploitatie van het warmtenet, -bronnen en -opslag.

Eisen stellen aan bovengrondse installaties

Ook wanneer de gemeente geen aandeelhouder van het warmtebedrijf is, kan zij via haar ruimtelijke bevoegdheden invloed uitoefenen op de inpassing van warmteopslag. Opslagtechnieken zoals ATES (aquifer thermal energy storage), TTES (tank thermal energy storage) en PTES (pit thermal energy storage) bestaan onder andere uit bovengrondse bouwwerken waarvoor ruimtelijke regels relevant zijn.

De gemeente kan in het omgevingsplan voorwaarden stellen aan onder meer de locatie en ruimtelijke inpassing van deze installaties en deze aspecten, wanneer een vergunning vereist is, betrekken bij de vergunningverlening. Daarbij kan zij onder meer rekening houden met ruimtebeslag, veiligheid, bereikbaarheid, landschappelijke inpassing en de samenhang met andere functies in de openbare ruimte.

Sturen op de ondergrond via bodemenergieplan en omgevingsplan

Bij ATES- en BTES-systemen bevindt een belangrijk deel van de installatie zich in de ondergrond. De bevoegdheidsverdeling verschilt tussen beide technieken. Open bodemenergiesystemen, waaronder ATES, zijn vergunningsplichtig en de provincie is het bevoegd gezag. Voor gesloten bodemenergiesystemen, waaronder BTES, geldt een meldplicht en is de gemeente het bevoegd gezag.

Gemeenten hoeven dus meestal geen vergunning af te geven voor deze ondergrondse opslagtechnieken. Wel kunnen gemeenten een bodemenergieplan opstellen waarin de gemeente aangeeft waar deze systemen aangelegd kunnen worden en welke eisen er aan deze systemen gesteld worden. Een bodemenergieplan kan betrekking hebben op zowel open als gesloten bodemenergiesystemen. Om hier juridisch bindende regels aan te verbinden, moeten relevante bepalingen vervolgens in het gemeentelijke omgevingsplan worden opgenomen.

Extra regels stellen in (potentiële) interferentiegebieden

Een belangrijk instrument voor gemeenten is het aanwijzen van een interferentiegebied. Dit is een gebied waar veel bodemenergiesystemen aanwezig zijn of worden verwacht en daardoor een groter risico bestaat dat systemen elkaar thermisch beïnvloeden. Negatieve interferentie treedt op wanneer het ene bodemenergiesysteem de werking of efficiëntie van een nabijgelegen systeem nadelig beïnvloedt.

Door een interferentiegebied aan te wijzen en aanvullende regels te stellen, waaronder een vergunningplicht voor gesloten bodemenergiesystemen, kan de gemeente de beschikbare ondergrond doelmatiger verdelen en negatieve interferentie beperken (ODH, 2026).

Individuele warmteopslagtechnieken

Ook in individuele woningen en gebouwen wordt warmte opgeslagen, bijvoorbeeld in boilers en buffervaten voor warm tapwater of ruimteverwarming. Ongeveer 1 miljoen Nederlandse huishoudens beschikken over dergelijke kleinschalig warmteopslagsystemen. De sturingsmogelijkheden van gemeenten op deze kleinschalige opslagtanks binnen woningen en bedrijven zijn beperkt.

Wel kan de gemeente een informerende en stimulerende rol vervullen, bijvoorbeeld door inwoners en gebouweigenaren te informeren over de mogelijkheden om warmteopslag om warmteopslag te combineren met warmtepompen, zon-pv of slimme energiesturing.

4.5 Moleculen

De opslag van moleculen is vooral relevant voor gemeenten met een grote industrie, haven of luchthaven en voor gemeenten met geschikte mogelijkheden voor grootschalige ondergrondse opslag, zoals zoutcavernes of lege gasvelden. De formele sturingsmogelijkheden van gemeenten verschillen sterk tussen bovengrondse en ondergrondse opslag.

Bovengrondse opslag van moleculen

Voor de bovengrondse opslag van moleculen kan op grond van het Besluit activiteiten leefomgeving een omgevingsvergunning voor een milieubelastende activiteit nodig zijn. Gemeenten kunnen daardoor via het omgevingsplan en, wanneer zij bevoegd gezag zijn, via vergunningverlening voorwaarden stellen aan onder meer de locatie, veiligheid en ruimtelijke inpassing van opslaginstallaties.

De gemeente is echter niet bij iedere bovengrondse opslaginstallatie het bevoegd gezag. Bij bepaalde grootschalige of complexe industriële installaties kan deze rol bijvoorbeeld bij de provincie of het Rijk liggen (IPLO, 2026). In die gevallen kunnen gemeente een regisserende en belangenbehartigende rol op zich nemen door betrokken partijen bij elkaar te brengen en aandacht te vragen voor lokale belangen, zoals de gevolgen voor de leefomgeving, ruimtelijke ontwikkeling, bereikbaarheid en veiligheid.

Ondergrondse opslag van moleculen

De formele rol van gemeenten bij het opslaan van moleculen in de ondergrond is beperkt. Het opslaan van moleculen en andere stoffen in de ondergrond op een diepte groter dan 100 meter is immers een vergunningsplichtige Mijnbouwactiviteit die valt onder het bevoegd gezag van de Minister van Klimaat en Groene Groei (KGG).

Partijen die moleculen in de ondergrond willen opslaan dienen hiervoor als onderdeel van de vergunningsaanvraag een opslagplan in bij de Minister. Het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) adviseert de Minister over of het ingediende opslagplan voldoet aan de eisen en houdt toezicht op de veiligheid van ondergrondse opslagen (SodM, 2026).

Gemeenten kunnen bij deze ondergrondse opslagprojecten wel een belangenbehartigende, regisserende en informerende rol vervullen. Zo kunnen zij lokale belangen, de gevolgen van ondergrondse opslag voor de (bovengrondse) leefomgeving en ruimtelijke ontwikkelingen onder de aandacht brengen bij het Rijk. Verder kunnen ze inwoners, bedrijven en andere betrokken partijen informeren over de status van het project en veiligheidsaspecten van ondergrondse opslagprojecten.

4.6 Samenwerkingspartners

Bij energieopslagvraagstukken is de gemeente vrijwel nooit de enige betrokken partij. Daarom is het van belang dat gemeenten bij zowel de visie als de besluitvorming over individuele energieopslagsystemen interne en externe partners betrekken. Netbeheerders verdienen daarbij bijzondere aandacht, omdat energieopslagsystemen direct ingrijpen op het functioneren van de infrastructuur die zij beheren en de realisatie van met name elektriciteitsopslag valt of staat met de beschikbaarheid van een netaansluiting.

Interne gemeentelijke afdelingen

De brede impact van de energietransitie vereist dat energieopslagtechnieken integraal verankerd worden in gemeentelijk beleid. Het breed betrekken van gemeentelijke afdelingen zorgt ervoor dat bij beleids- en besluitvorming niet alleen energetische, maar ook ruimtelijke, economische, veiligheids-, milieu- en leefbaarheidsaspecten worden meegewogen.

Daarom is het bij het opstellen van de gemeentelijke visie en het nemen van besluiten over energieopslagsystemen van belang om verschillende relevante afdelingen binnen de gemeentelijke organisatie te betrekken, waaronder de afdelingen duurzaamheid of energie, economie, leefbaarheid, milieu, ruimtelijke ordening, openbare ruimte en vergunningverlening, toezicht en handhaving.

Externe organisaties

De gemeente heeft niet bij alle energieopslagtechnieken een formele rol bij de totstandkoming en exploitatie ervan. Daarmee is zij afhankelijk van externe partijen om het plaatsen van energieopslagsystemen in lijn te laten gebeuren met haar gemeentelijke belangen.

Maar ook bij opslagtechnieken waarbij de gemeente wel het bevoegd gezag is, is het waardevol om externe partijen te betrekken in haar visie- en besluitvorming.

Afhankelijk van de aard, fase en omvang van het opslagproject kan de gemeente de externe partijen betrekken, waaronder energiecoöperaties, de Inspectie Leefomgeving en Transport, omliggende gemeenten, omgevingsdienst, omwonenden, lokale bedrijven, projectontwikkelaars, de provincie (bijvoorbeeld afstemming binnen het provinciaal Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat (pMIEK)), de regionale en landelijke netbeheerders, RES-regio, de Rijksoverheid, de veiligheidsregio of het waterschap.

Er zijn steeds meer verschillende initiatieven in het land waarbij verschillende stakeholders waarborgen elkaar regelmatig te spreken. Zo heeft de RES Rivierenland een tweewekelijks ‘batterijen uurtje’, waarbij onder andere gemeenten, provincie, netbeheerder, energie coöperaties, LTO en VNO-NCW aansluiten. Tijdens dit overleg bespreken ze elkaars wensen en belangen en de kansen en belemmeringen die hieruit voortkomen. De insteek is om goed op de hoogte te blijven van elkaar en gezamenlijk stappen te maken.

Netbeheerder

Netbeheerders zijn een belangrijke externe partij om expliciet te betrekken als het op het opslaan van elektriciteit en gas aankomt. Netbeheerders beheren de landelijke en regionale elektriciteits- en gasnetten en maken met aangesloten afspraken over de grote van de aansluiting, beschikbare transportcapaciteit en eventueel over congestiemanagement.

Afstemming met de netbeheerder is vooral bij elektriciteitsopslagprojecten van belang om inzichten te krijgen over aangevraagde projecten en mogelijke ongewenste effecten op het elektriciteitsnet. Ook kan vanuit de verschillende bevoegdheden samengewerkt worden om opslag waar mogelijk op strategische locaties toe te staan. Nieuwe contractvormen bieden netbeheerders daarnaast meer mogelijkheden om afspraken te maken over de inzet en aansturing van batterijsystemen, zie hiervoor Hoofdstuk 2.

Voor gemeenten is overleg met de netbeheerder daarom belangrijk om inzicht te krijgen in waar opslag systeemwaarde kan hebben en waar batterijsystemen juist de lokale netcongestieproblematiek mogelijk verergeren. De provincie Flevoland (2026) heeft hierin al een stap gezet door vergunningsaanvragen voor elektriciteitsopslagsystemen standaard door de netbeheerder te laten beoordelen op mogelijke negatieve effecten op het elektriciteitsnet. In Paragraaf 4.2 is beschreven dat er nog juridische onduidelijkheden zijn over de reikwijdte van de bevoegdheden van decentrale overheden. Hierdoor ontstaat in de praktijk onduidelijkheid over de precieze rolverdeling bij energetische inpassing en wijzen gemeenten en netbeheerders vaak naar elkaar over de wenselijkheid van een project. Volgens een recente studie naar de implementatie van grootschalige batterijen willen de netbeheerders graag alleen energetische ruimte toewijzen aan projecten die ook ambtelijke medewerking krijgt, waar de overheden juist pas het ruimtelijk traject willen starten zodra de netbeheerder energetische ruimte toewijst (RVO, 2026). Naast dat er juridisch meer duidelijkheid zal moeten komen over de bevoegdheden, zijn ook regelmatige communicatie en afstemming tussen een gemeente en netbeheerder cruciaal om gezamenlijk de rolafbakening helder te krijgen.

Warmteopslag wordt vaak gerealiseerd in combinatie met warmtenetten. Daarin is de warmtenetontwikkelaar (de beheerder van het net) dus een belangrijke samenwerkingspartner.

Grondposities

Wanneer een gemeente zelf grond in eigendom heeft, is het mogelijk om eisen te stellen aan toekomstige gebruikers van de grond. Het kan bijvoorbeeld wenselijk zijn voor de lokale netsituatie om opslagsystemen te laten plaatsen (door marktpartijen of een energie coöperatie) bij zonnevelden en/of windmolens of bij grote gebruikers van elektriciteit. Goede afstemming met de netbeheerder over de lokale netsituatie is ook hier een belangrijk onderdeel.

5 Overzicht technieken

De volgende technieken worden behandeld in de factsheets:

Elektriciteitsopslag:

• thuisbatterijen;
• grote batterij bij opwek of verbruiker;
• standalonebatterijen;
• elektrische voertuigen;
• natrium-ionbatterijen;
• solid-statebatterijen;
• ijzer-luchtbatterijen;
• flowbatterijen;
• vliegwielen;
• waterkracht in Nederland;
• Compressed Air Energy Storage;
• Liquid Air Energy Storage.

Warmteopslag:

• ATES (Aquifer thermal energy storage);
• TTES (Tank thermal energy storage);
• PTES (Pit thermal energy storage);
• BTES (Borehole thermal energy storage);
• PCM (Phase Change Materials)-systemen & TCM (Thermochemical Materials)-systemen;
• hoge temperatuur sensibele warmteopslag;
• Redox-warmteopslag;
• hogetemperatuuropslag in gesteenten.

Energieopslag in moleculen:

• ondergrondse waterstofopslag;
• gasvormige waterstofopslag in tanks;
• vloeibare waterstofopslag in tanks;
• waterstofdragers: ammoniak, liquid organic hydrogen carrières en methanol.

Opslag voor verschillende tijdschalen

Over het algemeen geldt voor de komende jaren dat elektriciteitsopslag vooral geschikt is kortetermijnopslag (seconden, minuten, uren), terwijl warmteopslag en opslag in moleculen ook geschikt zijn voor langere perioden en seizoensverschillen. Dit hangt samen met de investeringskosten en de baten die mogelijk zijn gedurende technische levensduur.

De Routekaart Energieopslag geeft in Tabel 3 een mooi overzicht van verschillende technieken en voor welke functie (netondersteuning, congestieverlichting, strategische voorraden) en termijn (kort, middellang en lang) ze geschikt zijn. De Routekaart Energieopslag concludeert ook dat er met name voor elektriciteit nog weinig technieken commercieel beschikbaar zijn voor middellange opslag en langetermijnopslag, terwijl hier wel behoefte aan is in het energiesysteem van de toekomst. Innovatie, zoals ijzer-luchtbatterijen en flowbatterijen, en commerciële uitrol van conversie naar waterstof kunnen hier in de toekomst verandering in brengen, maar kennen nog onzekerheden.

Eindnoten

1 In het huidige systeem dient aardgas als opslagvorm voor elektriciteit. Op momenten van veel vraag kan meer aardgas ingezet worden voor elektriciteitsproductie.

2 Netbeheerders verwachten de komende jaren stapsgewijs capaciteit vrij te spelen door netverzwaring. Wanneer dit plaatsvindt verschilt per gebied en varieert van de komende jaren tot midden jaren 30. De capaciteitskaart geeft per gebied aan wanneer verwacht wordt dat netuitbreidingen gereed is om bestaande knelpunten aan te pakken.

3 Het gasnet heeft ook een kleine bufferfunctie in de leidingen zelf, omdat de druk in het gasnet iets mag variëren, dit maakt het anders dan het elektriciteitsnet waar vraag en aanbod op elk moment met elkaar in balans moet zijn.

4 Voor (thuis-)batterijen met een vermogen hoger dan 0, kW geldt wel een registratieplicht. Eigenaren van thuisbatterijen dienen deze te registreren via Energieleveren.nl.

5 De Wet collectieve warmte treedt naar verwachting vanaf 1 januari 2027 in werking. Vanaf dat moment moet in beginsel meer dan 50% van (nieuwe) warmtebedrijven in publieke handen zijn van overheden, zoals gemeenten of provincies.